Zicht op een nieuw gezicht

Het Amerikaanse leger volgt de evolutie in gezichtstransplantaties van nabij en kijkt daarvoor onder meer naar Gent. Slechts dertig van die operaties zijn er tot nu toe wereldwijd uitgevoerd en de ingreep zit nog in een experimentele fase. Een nieuw rapport in The Lancet toont zich echter positief over de mogelijkheden.

Op dit moment zijn er 150 à 200 Amerikaanse soldaten die in aanmerking komen om binnen het transplantieprogramma te vallen. Om de enorme vraag aan te kunnen wordt gekeken naar Europese centra. Europa nam bijna de helft van de ingrepen die wereldwijd gebeurden voor zijn rekening. Bovendien zijn er minder geschikte kandidaten, waardoor een deel van de soldaten daar kan worden opgevangen. Plastisch chirurg Phillip Blondeel, die als eerste Belg een succesvolle gezichtstransplantatie heeft uitgevoerd in 2011, bevestigt dat hij daarop is aangesproken tijdens een bezoek aan de VS in december van vorig jaar.Bij zijn bezoek aan New York werd Blondeel benaderd door zijn Amerikaanse collega dr. Eduardo Rodriguez, een van de auteurs van een net verschenen rapport over gezichtstranplantaties. “Het gaat om een initiatief waarbij Amerikaanse en Europese centra zouden samenwerken,” zegt Blondeel,”een soort van bondgenootschap om (verminkte) soldaten aan te pakken.”Vandaag zijn er wereldwijd 30 gezichtstransplantaties uitgevoerd. De hele procedure, van juiste donor vinden tot ingreep doen, neemt jaren in beslag. De ingreep zit nog in een experimentele fase en het onderzoek naar gezichtstransplantaties loopt nog volop. Het Amerikaanse leger is al in 2008 begonnen met financiële steun aan ziekenhuizengroepen die zich specialiseren in regeneratieve geneeskunde, waaronder gezichtstransplantaties. Tot op vandaag betaalde het leger twaalf transplantaties, zowel voor burgers als militairen.Hoewel contacten tussen het Amerikaanse leger en ziekenhuizen niet ongewoon zijn in de Verenigde Staten is het leger doorgaans niet happig op al te veel inmenging van en met de civiele wereld. Rechtstreeks contact tussen leger en ziekenhuizen is beperkt tot de huidige samenwerking. Blondeel: “Hun filosofie is: laat burgerziekenhuizen maar eerst een paar gevallen behandelen, dan zien we wel.” Nog volgens Blondeel zal de samenwerking niet voor meteen zijn. “Die dingen vergen jaren tijd.”

Enorme vooruitgang

Met dertig ingrepen in negen jaar tijd zit de procedure nog steeds in een experimentele fase. Toch is er enorme vooruitgang geboekt, zo staat te lezen in een net verschenen rapport. De vraag is vooral in de Verenigde Staten groot. De voornaamste redenen daarvoor zijn de oorlogen in Irak en Afghanistan en het liberale wapenbeleid. Door de uitzonderlijk strenge criteria voor de ingreep komt maar een handvol mensen in aanmerking.In 2005 vond de allereerste gezichtstransplantatie plaats in Frankrijk. De 38-jarige Isabelle Dinoire was in het aangezicht gebeten door haar labradorhond. Een paar maanden na het ongeval kreeg ze een nieuwe neus, kin en lippen. Het Franse team van chirurgen ondervond hevige tegenstand van mensen die de ingreep immoreel en onethisch vond. Met de publicatie afgelopen zondag van een rapport in wetenschappelijk tijdschrift The Lancet moet die tegenkanting stilaan wegebben. Het was het eerste rapport sinds de transplantatie bij de Française in 2005.Onderzoekers bekeken 28 gevallen van gedeeltelijke of volledige gezichtstransplantatie: acht in Frankrijk, zeven in de VS, zeven in Turkije, drie in Spanje en telkens een in China, Polen en België. Twee ingrepen in Turkije vonden plaats nadat het rapport was voltooid en zijn er dus niet in opgenomen. In België is het plastisch chirurg Phillip Blondeel die de nationale primeur op zijn conto mag schrijven.Eind 2011 onderging een Belgische man na een werkongeval een gezichtstransplantatie in het Universitair Ziekenhuis van Gent onder leiding van Blondeel en zijn team. Tot op vandaag wil de man anoniem blijven. Blondeel: “Ik kan alleen zeggen dat hij het goed stelt, aan het werk is en sociaal weer helemaal geïntegreerd is. Voor ons is het een groot succes.” Volgens het rapport zijn er maar 4 van de 28 onderzochte gevallen waar de patiënt opnieuw aan het werk ging of naar school kon. De patiënten waren allemaal tussen 19 en 60 jaar.

Lange lijdensweg

De operatie in België was pas de negentiende wereldwijd. Meestal duurt het een aantal jaar voor de ingreep kan gebeuren. De voorbereiding van het chirurgische team alleen al kan jaren in beslag nemen. Ook voor de kandidaat kan men niet anders dan zeer streng zijn. “Er moet aan heel wat psychologische, fysieke en ethische criteria worden voldaan”, zegt Blondeel.De zoektocht naar een geschikte donor kan pas beginnen als men zeker is dat de patiënt de hele procedure psychologisch aankan, gezond genoeg is om de noodzakelijke medicatie te nemen die zijn afweersysteem verzwakt en zo de kans op afstoting van het nieuwe gezicht verkleint, en de ethische commissie overtuigd is van de noodzaak van zo’n ingreep. In het Belgische geval heeft de ethische commissie er exact twee jaar en een dag over gedaan om groen licht te geven.Prijs speelt natuurlijk ook een rol. De ingreep kost vandaag minstens 215.000 euro. Ter vergelijking, een blindedarmoperatie kost ruwweg 2.500 euro. De meeste tegenstand komt van mensen die de noodzaak van zo’n transplantatie betwisten. Ze zien het gezicht niet als vitaal orgaan waardoor de ingreep enkel esthetisch en dus onnodig is. Blondeel spreekt dat sterk tegen: “Je hebt je neus nodig om te kunnen ruiken, je tong om te kunnen eten, slikken en drinken. Je hebt je gezicht nodig voor non-verbale communicatie. Al die dingen zijn essentieel om te kunnen functioneren in onze maatschappij.”Ook de angst dat er te veel gelijkenis tussen donor en ontvanger zou zijn, is onterecht, zegt Eduardo Rodriguez, de Amerikaanse arts die het onderzoek leidde. “Het is niet dat je de donor herkent als je over straat zou lopen”, liet hij in de New York Times optekenen. Geen van de patiënten lijkt enigszins op de donor, maar is eerder “een unieke mix van donor en ontvanger”, zegt de onderzoeker.

Doenbaar

Het rapport erkent dat de procedure nog in een experimentele fase zit. De hoge kosten, de strenge selectiecriteria en verhoogde risico op infecties na de operatie bevestigen dat. Toch stelt het rapport dat de ingreep veilig en doenbaar is, en dat er meer patiënten in aanmerking zouden moeten komen. De Amerikaanse overheid volgt en vanaf juli dit jaar zullen hand- en gezichtstransplantaties onder dezelfde wetten en regels als de reguliere orgaantransplantaties vallen. Rodriguez: “Je kunt zeggen dat we een morele verplichting hebben ten aanzien van politiemensen, brandweerlui en soldaten om hen weer in veiligheid te brengen.”De gevaren die verbonden zijn aan de ingreep zijn relatief beperkt, stelt het rapport. Geen enkel gezicht werd afgestoten. Wel trad in alle gevallen een acute reactie op van het lichaam op het nieuwe gezicht. Blondeel: “Het gezicht wordt rood en is opgezwollen. Pijn doet dat niet, maar je moet het behandelen met hoge doses cortisone.” Van de 28 patiënten hebben er drie het niet overleefd. Een patiënt stierf nadat die de medicatie had stopgezet vanwege de neveneffecten, een andere was HIV-positief en hervallen in een eerder verwijderde kanker, en een derde patiënt stierf aan een infectie opgelopen na een dubbele hand- en gezichtstransplantatie.In veel gevallen moesten patiënten weer onder het mes om correcties uit te voeren. Bij Blondeel en zijn team was dat niet het geval. “Wij hebben een planning gemaakt met de hulp van complexe computertechnieken. Als je goed voorbereid bent, kun je perfect berekenen wat nodig is.” Het rapport roept ook op om een database bij te houden waar chirurgen en hun teams ervaringen kunnen delen. De techniek staat nog in kinderschoenen, daarom is het nodig om de effecten op lange termijn te registreren. Een centraal register zou ook helpen om verschillende resultaten te tonen bij verschillende technieken.

Angelina-effect

Blondeel is blij dat er zo’n rapport is verschenen. Hij gelooft dat het de zaken mogelijk zal versnellen, “maar het zal niet hetzelfde effect hebben als Angelina Jolie en haar borsten”. De Hollywoodster liet vorig jaar beide borsten preventief amputeren en zwengelde daarmee het debat over preventieve amputatie aan.Op dit moment screent hij een aantal patiënten. Het gaat om mensen die een misvormd gezicht hebben door een kanker, aangeboren afwijkingen of letsels opgelopen in oorlogsgebied. De criteria zijn nu nog zo strikt dat de meeste kandidaten niet in aanmerking zullen komen. De afspraak is om elk geval dat wel in aanmerking komt aan de ethische commissie voor te leggen, waar het volgens Blondeel niet zo lang zal duren als bij de eerste patiënt. “Zodra we over de 100 à 150 gevallen gaan zullen de criteria wel lakser worden”, zegt Blondeel.